نَكْلَفْ غَيْرَ مَوْهُومٍ ، وَلكِنَّا نَقُولُ : كُلُّ مَوْهُومٍ بِالْحَوَاسِّ مُدْرَكٍ بِهِ تَحُدُّهُ الْحَوَاسُّ وَتُمَثِّلُهُ ، فَهُوَ مَخْلُوقٌ [ وَلَابُدَّ مِنْ إِثْبَاتِ صَانِعِ الْأَشْيَاءِ خَارِجٍ مِنَ الْجِهَتَيْنِ الْمَذْمُومَتَيْنِ : إِحْدَاهُمَا : النَّفْيُ ] « 1 » ؛ إِذْ كَانَ النَّفْيُ هُوَ الْإِبْطَالَ وَالْعَدَمَ ، وَالْجِهَةُ الثَّانِيَةُ : التَّشْبِيهُ ؛ إِذْ كَانَ التَّشْبِيهُ هُوَ صِفَةَ الْمَخْلُوقِ الظَّاهِرِ التَّرْكِيبِ وَالتَّأْلِيفِ » . شرح : فاء در فَإنَّا براى تعقيب است . « إِنَّا » به كسر همزه و تشديد نون است به تقديرِ « فَأَقُولُ : إِنَّا » . لَمْ نَجِدْ ( به فتح نون و كسر جيم و ضمّ دال بى نقطه ) مأخوذ است از « وجْدَان » به ضمّ و كسر واو و سكون جيم . الْمَوْهُوم : تصوّر كرده شده ؛ خواه به كُنه و خواه به وجه ؛ خواه به عنوان هَذيّت « 2 » و خواه به عنوان كلّى . مِطْرزى در مُغرب گفته كه : « وَهَمْتُ الشَّيْءَ أَهِمُهُ وَهْماً - مِنْ بَابِ ضَرَبَ - أَيْ وَقَعَ فِي خُلْدِي » . « 3 » مراد سائل اين است كه : چنانچه علم به اين كه در ذهن ما موهوم هست ، از قبيل وجدانيّات است كه قسمى از ضروريّات است ، علم به اين كه هر موهوم ، مخلوق است ، نيز از قبيل وجدانيّات است . و از اين ، نفى ربّ و نفى معبود و نفى اللَّه لازم مىآيد . مُشارٌ إِلَيْهِ ذلِكَ ، « مَوْهُوم » است . كَمَا تَقُولُ عبارت از منحصر در مخلوق به علمِ وجدانى است . « الف لام » التَّوْحِيد ، براى عهدِ خارجى است و عبارت است از مضمون « هُوَ الرَبُّ ، وَ هُوَ الْمَعْبُودُ ، وَ هُوَ اللَّهُ » تا آخر فقرهء سابقه . و مىتواند بود كه عبارت باشد از مجموع آنچه در جواب سائل گفته شده در اين حديث .

--> ( 1 ) . آنچه در بين دو علامت كروشه واقع شده است ، در كافى مطبوع و همچنين در هر دو نسخهء « ظ » و « ب » نيامده‌است ، لكن در بعضى نسخه‌هاى موجود از كافى در تحقيق جديد و همچنين در كتاب توحيد صدوق و احتجاج طبرسى ، اين عبارت آمده است و از حيث مفهوم نيز ، وجود اين فقرات ، لازم به نظر مىرسد . ( 2 ) . « هَذيّت » : هَذيان گفتن . ر . ك : القاموس المحيط ، ج 4 ، ص 403 ( هذو ) . ( 3 ) . المغرب ، ص 496 ( وهم ) .